1. Fizyka zanieczyszczenia świetlnego: niewidzialna obecność światła
Piotr, 38, Warszawa:
„Za jasno. Miasto świeci jak latarnia (...)”
Widokiem dobrze znanym mieszkańcom miast jest charakterystyczna jednolita, mleczna poświata nocnego nieba. Źródło jej blasku okazuje się niemożliwe do zlokalizowania. Zaiste, odbijane przez niebo światło nie ma jednego źródła; jest rozmytym odbiciem całości miasta. Łuna, o której mowa nosi nazwę skyglow i jest efektem zanieczyszczenia świetlnego. Niniejszy projekt ma na celu naświetlenie zjawiska zanieczyszczenia świetlnego i wykorzystanie go jako pretekstu do dyskusji na temat miejsca światła w nocy w ogóle.
Zanieczyszczenie świetlne nad miastem Meksyk (fot.: Fernando Tomás (2005), Flickr)
Światło emitowane przez miasto, z latarni, okien, reklam, nie rozchodzi się wyłącznie w poziomej przestrzeni, w której na co dzień się poruszamy, i którą przeważnie chcemy naświetlać. Istotna część tego światła trafia do atmosfery, gdzie ulega rozproszeniu na cząsteczkach powietrza, kroplach wody i drobinkach pyłów. Kolejna część rozproszonego światła dociera z powrotem do powierzchni Ziemi, tworząc charakterystyczną łunę. W efekcie osoba obserwująca widzi rozświetlone niebo, nawet jeśli źródła światła nie znajdują się w jej polu widzenia. Oczywiście, dokładna kwantyfikacja wszystkich uczestniczących w procesie składowych jest bardzo trudna, zarówno z powodu zróżnicowania źródeł światła, jak i złożonej natury naturalnego „ekranu” dla światła, którym jest warstwa atmosferyczna.
Warto w tym miejscu wprowadzić kilka charakterystycznych dla problemu wielkości fizycznych. Światło jest falą elektromagnetyczną, czyli formą energii, która rozchodzi się w przestrzeni i nie wymaga ośrodka materialnego. Trzy szczególnie istotne w opisie światła wielkości fizyczne to:
moc promieniowania (strumień energii), odpowiadająca ilości energii przenoszonej przez falę w jednostce czasu, oraz powiązane z nią napromieniowanie (irradiancja), czyli moc promieniowania padająca na jednostkę powierzchni,
długość fali lub częstotliwość, czyli dwie odwrotnie proporcjonalne wielkości, odpowiadające za barwę światła, oraz
rozkład kierunkowy promieniowania, czyli zależność natężenia fali od kierunku jej rozchodzenia.
Z kolei, aby dokładniej opisać obecność światła w przestrzeni, warto zdefiniować następujące wielkości fotometryczne:
natężenie oświetlenia (illuminance, jednostki lux), czyli strumień świetlny padający na jednostkę powierzchni. Wielkość ta określa, ile światła dociera do danej powierzchni.
jasność nieba (sky brightness, jednostki mag/arcsec2), opisująca ile światła przypada na „wycinek” nieba o polu jednej sekundy kątowej kwadratowej (należy pamiętać, że magnitudo to skala odwrócona, im mniejsza wartość, tym jaśniejsze niebo), oraz
luminancja (luminance, jednostki cd/m2), która opisuje światło opuszczające powierzchnię. Określa ona, ile światła jest faktycznie emitowane lub odbijane w danym kierunku. W przypadku powierzchni odbijających światło, luminancja jest wprost proporcjonalna do natężenia oświetlenia oraz albedo (współczynnika odbicia) danej powierzchni.
Rzędy wielkości, z jakimi mamy do czynienia w przypadku jasności nieba to przykładowo około
21 mag/arcsec2 dla zupełnie ciemnego, naturalnego nieba,
18 mag/arcsec2 dla nieba podmiejskiego,
17 mag/arcsec2 dla nieba nad centrum miasta oraz
około 14 mag/arcsec2 dla nieba w bezpośrednim sąsiedztwie źródeł światła (Cinzano, 2005).
Należy dodać, że, ponieważ skala jednostki mag jest logarytmiczna, to różnica zaledwie kilku jednostek mag/arcsec2 oznacza ogromną zmianę jasności. Przykładowo, różnica 1 mag pomiędzy przedmieściami (~18 mag/arcsec²) a centrum miasta (~17 mag/arcsec²) oznacza około 2.5-krotną zmianę jasności, natomiast różnica między niebem naturalnym (~21 mag/arcsec²) a centrum miasta odpowiada nawet około 40-krotnemu wzrostowi jasności!
Samo nocne niebo nawet w pozornie całkowitej ciemności nie jest zupełnie czarne. Jego jasność wynika z następujących źródeł, składających się na tło obserwacyjne (dla zenitu, zaniedbując jasność Księżyca i dla uśrednionej szerokości geograficznej): świecenia atmosfery (airglow), stanowiącego 40-60% jasności, światła gwiazd, stanowiącego 20-30%, światła zodiakalnego (pył w Układzie Słonecznym), stanowiącego 10-20%, oraz światła Drogi Mlecznej, stanowiącego do kilkunastu % (Leinert et al., 1998).
Rysunek schematyczny powstawania efektu skyglow.
W ramach projektu Nowy Jork-Opatowiec dokonaliśmy szeregu pomiarów jasności nocy w różnej wielkości ośrodkach miejskich. W tym celu wykorzystaliśmy ręczny miernik jasności nieba Sky Quality Meter – L (SQM-L), zaprojektowany przez dra Douga Welcha oraz Anthony’ego Tekatcha (Unihedron, n.d.). Urządzenie obejmuje obszar stożka skierowanego w górę o wierzchołku wychodzącym z punktu detektora światła, o kącie rozwarcia około 20°. Dla porównania, ludzkie pole widzenia obejmuje niemal 200° w poziomie, jednak tylko niewielki jego fragment, rzędu 2°, widziany jest z pełną ostrością. Stożek pomiaru SQM-L, o szerokości około 20°, odpowiada wobec tego bardziej skupionemu spojrzeniu niż całemu polu widzenia, natomiast obejmuje jednocześnie znacznie większy obszar niż sam punkt, na którym koncentruje się wzrok.
Dane zanieczyszczenia świetlnego są publicznie dostępne, (Falchi et al., 2016) lub (Stare, n.d.). Szacuje się, że 83% populacji świata żyje pod zanieczyszczonym świetlnie niebem oraz że nad 23% powierzchni Ziemi obserwuje się skyglow. Wykonanie przez nas dodatkowych pomiarów łączy się z istotnym założeniem projektu, którym jest zbadanie zjawiska zanieczyszczenia świetlnego w relacji do mieszkańców miast. Niewielki rozmiar miernika SQM-L (przyrząd pomiarowy mieści się w kieszeni spodni) pozwolił na pomiary na różnych wysokościach i pod różnymi kątami. Szczególnie zainteresowała nas dostrzegalna rozbieżność między: 1) publicznie dostępnymi danymi o jasności nocnego nieba, 2) naszymi pomiarami łuny, w ramach których detektor był ustawiony ku zenitowi, oraz 3) pomiarami, w których detektor ustawiliśmy poziomo, równolegle do osi ludzkiego wzroku. W tym ostatnim przypadku nie mierzyliśmy już jednak jasności samego nieba, lecz jasność nocnego otoczenia, czyli światło, które bezpośrednio dociera do naszych oczu z przestrzeni miejskiej. Zmierzone natężenie światła wzrosło drastycznie w trzeciej konfiguracji. Wykonane przez nas pomiary w orientacji poziomej nie służą ścisłej walidacji naukowej map zanieczyszczenia świetlnego; SQM-L jest narzędziem zaprojektowanym do pomiarów skierowanych ku zenitowi. Są one bliższe temu, jak nocne światło odbieramy jako mieszkańcy miast.
Na wyniki pomiarów istotny wpływ mają także czynniki atmosferyczne. Obecność chmur, wilgoci oraz pyłów zawieszonych w powietrzu zwiększa rozpraszanie światła, potęgując efekt łuny nad miastem. Zachmurzenie w szczególności może działać jak warstwa odbijająca, kierując światło z powrotem ku powierzchni Ziemi. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że zachmurzenie działa przeciwnie w środowiskach naturalnym i miejskim. W warunkach naturalnych chmury przyciemniają nocne niebo, blokując światło gwiazd. Z kolei, w mieście efekt ten jest odwrotny: chmury odbijają światło emitowane z powierzchni, znacząco zwiększając jasność nocnego nieba. Najjaśniejsze noce w miastach to przeważnie te pochmurne.
Dodatkowym istotnym aspektem jest także barwa emitowanego światła. Współczesne źródła oświetlenia takie jak diody LED (tworzące m.in. matryce ekranów telebimów) emitują światło o wysokiej temperaturze barwowej, zawierające wysokie częstotliwości (krótkie fale) odpowiadające światłu niebieskiemu. Ten zakres widma jest szczególnie podatny na rozpraszanie Rayleigha (Bohren & Huffman, 1983) na cząsteczkach powietrza, którego wydajność rośnie odwrotnie proporcjonalnie do czwartej potęgi długości fali. W warunkach miejskich istotną rolę odgrywa rozpraszanieMie na aerozolach, pyłach i kropelkach wody słabiej zależne od długości fali, lecz dominujące tam, gdzie zanieczyszczenie powietrza jest wysokie.
2. Światła miast
Łuna nocnego miejskiego nieba jest niemal zupełnie jednorodna. Patrząc na nią, nie jesteśmy w stanie rozróżnić składowych emitowanego na Ziemi światła. Wśród źródeł są latarnie, biurowce, ale także same osiedla. Światła LED, zastępujące stopniowo coraz więcej dawnego oświetlenia, zarówno miejskiego, jak i reklamowego oraz domowego, mają, za pośrednictwem swojego szerokiego pasma widmowego, istotny wpływ na zanieczyszczenie świetlne. W Warszawie, w ramach programu modernizacji latarni, już połowa latarni (87 tys. ze 122 tys.) jest LEDowa (TVN Warszawa, 2024).
Mapa skali zanieczyszczenia świetlnego w Europie, Light Pollution Map www.lightpollutionmap.info (2025)
Projekt Light Pollution Map www.lightpollutionmap.info (Stare, n.d.) zestawia na interaktywnej mapie dane zanieczyszczenia świetlnego pochodzące z różnych źródeł m.in., z radiometru VIIRS umieszczonego na satelitach polarnych NOAA/NASA (Wang, n.d.), Obserwatorium Minor Planet Center, a także bazę danych Unihedron Sky Quality Meter. Wśród danych jasności nieba (Sky brightness) odczytujemy przykładowe wartości w Polsce (dane z 2025):
Warszawa, okolice PKiN – 17,86 mag/arcsec2,
Poznań, Święty Marcin – 18,29 mag/arcsec2,
Gdańsk, okolice stacji Gdańsk Główny – 18,40 mag/arcsec2,
Lublin, Stare Miasto – 18,49 mag/arcsec2,
Kazimierz Dolny, Rynek – 21,35 mag/arcsec2,
Opatowiec – 21,60 mag/arcsec2.
Z kolei, za granicą:
Berlin, Alexanderplatz – 18,30 mag/arcsec2,
Honselersdijk, przedmieścia Hagi – 16,96 mag/arcsec2,
Londyn, St. Paul’s Cathedral – 17,50 mag/arcsec2,
Nowy Jork, Manhattan południowy – 17,13 mag/arcsec2,
miasto Meksyk, Centro – 17,70 mag/arcsec2,
Tokio, Shinjuku 17,41 mag/arcsec2.
Pomiary jasności otoczenia miernikiem SQM-L na Placu Defilad w Warszawie i Times Square w Nowym Jorku
Nasze pomiary, wykonywane z perspektywy bliższej codziennemu, ludzkiemu doświadczaniu światła, malują obraz nocnego miasta jako środowiska znacznie jaśniejszego, niż wynikałoby to z samych obserwacji łuny na niebie. W centrum Warszawy, w okolicach Pałacu Kultury i Nauki, w umiarkowanie pochmurny dzień 16 października 2025 o godzinie 21:00 mierzymy miernikiem zwróconym ku niebu jasność 14,29 mag/arcsec2! W Krakowie w podobnych warunkach, z miernika SQM odczytaliśmy jasność 15,12 mag/arcsec2, Łodzi 16,24 mag/arcsec2, Poznaniu 17,14 mag/arcsec2, Pabianicach 16,57 mag/arcsec2. W pokoju hotelowym na Manhattanie w Nowym Jorku, jasność nocnego nieba wynosi 13,39 mag/arcsec2. W końcu, kierując miernik poziomo pośród telebimów na Times Square w Nowym Jorku, odczytujemy średni wynik 9,12 mag/arcsec².
Wizualna reprezentacja danych zebranych przez nas w nocach zimy 2025/2026 ukazana jest na poniższym rysunku. Należy raz jeszcze przypomnieć, iż niniejsze pomiary, wykonane bliżej poziomu oczu, nie są właściwymi pomiarami jasności nieba, a pomiarami jasności nocnego otoczenia. Pozioma oś odpowiada skali logarytmicznej związanej z pomiarami w jednostkach mag/arcsec². Ciemność nocy w najmniejszym Polskim mieście Opatowcu jest wyraźnie bliska ciemności nocy na pustkowiu. Obserwujemy ogólny trend wzrostu jasności wraz ze wzrostem populacji miast, z kilkoma wyjątkami. Jasność nocy w Białej Podlaskiej jest bliska (nieco mniejsza) jasności podwarszawskiej Podkowy Leśnej, nazywanej niekiedy „sypialnią Warszawy”. Pomiary dokonane we Wrocławiu wskazują na noc ciemniejszą niż w (mniejszym) Lublinie, podobnie w przypadku Krakowa i Warszawy. Jasność nocy na Nowojorskim Brooklynie jest porównywalna do Pabianic, leżących w obrębie metropolii łódzkiej. Zestawienie danych na osi obrazuje jak jasna jest noc na Times Square.
Wykres zestawiający na osi wyniki pomiarów jasności nocnego otoczenia.
Zaobserwowaliśmy pewną zależność jasności nieba od wielkości ośrodka miejskiego, wraz z jego przedmieściami. Ogólna korelacja okazała się niezależna od ogromnej liczby nieuwzględnionych czynników losowych, wśród nich warunków atmosferycznych czy wzajemnej standaryzacji miejsc pomiarów. Niezwykle intrygująca jest natomiast względnie wysoka jasność rejestrowana na przedmieściach czy mniejszych miastach aglomeracji, np. w Pabianicach czy Podkowie Leśnej. Analizując także przywołane wcześniej dane jasności nieba z Light Pollution Map, przykładowo, niebo nad Honselersdijk na przedmieściach Hagi jest jaśniejsze niż m.in. niebo nad centrum Londynu (te dwa miasta mają stosunkowo podobny klimat). Zależność jasności nocy (zarówno na ziemi, jak i na niebie) od wielkości miasta nie jest zatem bezpośrednia i może silnie zależeć od lokalnego oświetlenia terenów miejskich.
Z uwagi na przyjętą metodologię oraz małą próbę badawczą, wykonane przez nas pomiary poziome i wynikające z nich wnioski nie mają na celu ścisłej walidacji satelitarnych map zanieczyszczenia świetlnego. Ich istotnym walorem jest natomiast uchwycenie codziennego, empirycznego doświadczenia pieszego. Zwróćmy uwagę, że wartości odczytane przez nas w rzeczonych pomiarach poziomych drastycznie przekraczają wielkości jasności nieba raportowane w bazie Light Pollution Map. Ta różnica doskonale obrazuje przepaść pomiędzy zanieczyszczeniem świetlnym mierzonym jako zjawisko globalne (poświata nad naszymi głowami), a jego lokalnym, bezpośrednim obliczem (fizycznym zanurzeniem w powodzi światła na poziomie ulicy).
3. Echa świateł miasta
Opisana w Sekcji Fizyka zanieczyszczenia świetlnego: niewidzialna obecność światła barwa światła ma także istotne znaczenie dla odbioru światła przez człowieka. Diody LED oraz ekrany urządzeń elektronicznych (LCD i OLED), emitują znaczną ilość światła w zakresie niebieskim, szczególnie podatnym na rozpraszanie Rayleigha w atmosferze. Światło białe, składające się, w przybliżeniu, z promieni wszystkich kolorów (choć w przypadku diod LED proporcje te są tak naprawdę nierównomierne, z wyraźną przewagą zakresu niebieskiego), w tym z wysokoenergetycznych promieni światła niebieskiego, jest postrzegane jako intensywniejsze i bardziej obecne w przestrzeni. Obserwujemy je między innymi za dnia w postaci promieni słonecznych. Ciepłe światło, które odpowiada niższym częstotliwościom (dłuższym falom), pozostaje mniej inwazyjne. Obserwujemy je o wschodzie i zachodzie słońca (promienie o wyższych częstotliwościach/krótszych falach są znacznie intensywniej rozpraszane w grubszej warstwie atmosfery, jaką penetruje światło Słońca znajdującego się blisko horyzontu, i w dużej mierze nie docierają do obserwatora). Pomiary jasności w pobliżu tych telebimów na Times Square, które emitowały światło niebieskie, dawały rekordowe odczyty jasności, rzędu 6-7 mag/arcsec2.
Wysoka jasność rejestrowana w pobliżu telebimu emitującego światło niebieskie, Times Square, Nowy Jork
Różnice w odbiorze barw światła przez człowieka mają także swoje konsekwencje biologiczne. Produkcja melatoniny, czyli neurohormonu regulującego sen i rytm dobowy człowieka, wzrasta w warunkach ciemności, sygnalizując organizmowi porę nocną i powodując senność. Światło o wysokiej zawartości promieni niebieskich hamuje produkcję melatoniny, ponieważ za regulację rytmu dobowego odpowiadają w dużej mierze wyspecjalizowane komórki siatkówki, których czułość spektralna ma szczyt właśnie w zakresie niebieskim (około 480 nm).
Szereg badań wskazuje na bezpośredni negatywny wpływ zanieczyszczenia świetlnego na produkcję melatoniny, a w efekcie na jakość snu oraz regulację szeregu procesów zdrowotnych (Grubisic et al., 2019; Xu et al., 2024). Mechanizm biologiczny leżący u podstaw tego zjawiska, wysoka wrażliwość układu regulacji rytmu dobowego na krótkofalowe światło, został potwierdzony w warunkach laboratoryjnych (Cajochen et al., 2005). Dodatkowo, szacuje się, iż około 80% populacji świata uświadcza wysokich poziomów światła w nocy (The Lancet Regional Health – Europe, 2023). Zaznaczmy, że liczba ta, szacowana na podstawie ekspozycji na światło w przestrzeni sypialni, jest pojęciowo różna od przywołanych wcześniej 83% populacji żyjącej pod zanieczyszczonym świetlnie niebem (Falchi et al., 2016): obejmuje bezpośredni kontakt ze sztucznym światłem nocnym, nie tylko poświatę nad głową. Co szczególnie istotne w kontekście projektu, wpływ ten nie wymaga bezpośredniej ekspozycji na źródło światła; wystarczające może być rozproszone światło nocnego miasta jako tło.
Przy okazji pomiarów jasności nocnego nieba, dokonaliśmy także wywiadów z mieszkańcami dużych i małych miast celem zrozumienia ich (ambiwalentnego) indywidualnego stosunku do opisywanego przez nas zjawiska. Wywiady przeprowadzono w małych i dużych miastach Polski, od stołecznej Warszawy po najmniejsze Polskie miasto, Opatowiec, oraz w Nowym Jorku, popularnym archetypie miasta jasnego nocą.
Piotr, 38, Warszawa:
„Za jasno. Miasto świeci jak latarnia. Bez opaski na oczy nie zasnę.”
Gabi, 45, Nowy Jork:
„Tutaj jest jasno cały czas. Nawet w nocy. Bez zasłon nie ma szans na sen, ale to Nowy Jork, miasto świateł, kocham to.”
Dave, 31, Nowy Jork:
„Miasto nigdy nie gaśnie. Fajne, ale człowiek musi się nauczyć spać w takich warunkach.”
Filip, 28, Warszawa:
„Światło w nocy? Jasne, że zauważam. Czasem aż za bardzo, ciężko zasnąć bez rolet. Ale z drugiej strony czuję się bezpieczniej.”
Bartek, 29, Poznań:
„Światło to bezpieczeństwo. Wolę tak niż kompletną ciemność na ulicy.”
Michał, 24, Wrocław:
„Nie przeszkadza mi. Wręcz przeciwnie, nocne miasto wygląda świetnie.”
Ania, 22, Kraków:
„Uwielbiam to nocne światło miasta, serio. Trochę jakby miasto nigdy nie spało. Ja mocno śpię, więc mi to nie przeszkadza.”
Ola, 26, Kraków:
„To światło daje mi poczucie, że ktoś gdzieś jest. Nie boję się wracać późno do domu.”
Marek, 45, Łódź:
„Mi to nie przeszkadza. Przyzwyczaiłem się. Ulica oświetlona, więc człowiek spokojniej wraca wieczorem.”
Andrzej, 57, Opatowiec:
„U nas jest raczej ciemno. Jak pojawiły się nowe lampy, to ludzie mówili, że lepiej, ale ja wolę naturalną noc.”
Kacper, 16, Opatowiec:
„Chciałbym, żeby było jaśniej, jak w większych miastach. Tam w nocy coś się dzieje, światła, ludzie, jakieś kluby otwarte. U nas jest totalnie cicho i ciemno. Dla mnie więcej światła to więcej życia, nawet w nocy.”
Staje się jasne, iż wpływ światła nocnego na człowieka ma wymiar nie tylko biologiczny, ale także psychologiczny, estetyczny i społeczny. Duża część mieszkańców wskazuje na poczucie bezpieczeństwa związane z oświetleniem. Inni mówią o roli światła w poczuciu przynależności do właściwej tkanki miejskiej, nawiązując między wierszami do samego wyglądu jasnego nocnego miasta jako niejako prawidłowego, odpowiedniego, nawet gdy odnotowują jego negatywny wpływ na sen.
References
Bohren, C. F., & Huffman, D. R. (1983). Absorption and Scattering of Light by Small Particles. Wiley.
Cajochen, C., Münch, M., Kobialka, S., Kräuchi, K., Steiner, R., Oelhafen, P., Orgül, S., & Wirz-Justice, A. (2005, March). High sensitivity of human melatonin, alertness, thermoregulation, and heart rate to short wavelength light. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 90(3), 1311–1316. 10.1210/jc.2004-0957
Cinzano, P. (2005). Night Sky Photometry with Sky Quality Meter. ISTIL Internal Report, n. 9, v.1.4. http://www.lightpollution.it/download/sqmreport.pdf
Falchi, F., Cinzano, P., Duriscoe, D., Kyba, C. C.M., Elvidge, C. D., Baugh, K., Portnov, B. A., Rybnikova, N. A., & Furgoni, R. (2016). The new world atlas of artificial night sky brightness. Science Advances, 2(6). 10.1126/sciadv.1600377
Grubisic, M., Haim, A., Bhusal, P., Dominoni, D. M., Gabriel, K. M.A., Jechow, A., Kupprat, F., Lerner, A., Marchant, P., Riley, W., Stebelova, K., van Grunsven, R. H.A., Zeman, M., Zubidat, A. E., & Hölker, F. (2019, November). Light Pollution, Circadian Photoreception, and Melatonin in Vertebrates. Sustainability, 11(22). 10.3390/su11226400
The Lancet Regional Health –Europe. (2023, August). Shedding light on light pollution. The Lancet Regional Health –Europe, 31. 10.1016/j.lanepe.2023.100710
Leinert, C. (1998, January). The 1997 reference of diffuse night sky brightness. Astronomy and Astrophysics Supplement, 127, 1-99. 10.1051/aas:1998105
Stare, J. (n.d.). Light pollution map. Retrieved April 30, 2026, from https://www.lightpollutionmap.info/
TVN Warszawa. (2024). Warszawskie latarnie będą potrafiły więcej. https://tvn24.pl/tvnwarszawa/ulice/warszawa-system-inteligentnego-sterowania-oswietleniem-przetarg-oferty-o-co-chodzi-st8018144
Unihedron. (n.d.). Sky Quality Meter - L. Unihedron. https://www.unihedron.com/projects/sqm-l/
Wang, Z. (n.d.). NASA Black Marble Product. National Aeronautics and Space Administration Goddard Space Flight Center. https://viirsland.gsfc.nasa.gov/Products/NASA/BlackMarble.html
Xu, Y., Huang, Y., Zhang, Y., Zhou, Y., Sa, P., Tao, F., & Sun, Y. (2024). Association Between Bedroom Light Pollution With Subjectively and Objectively Measured Sleep Parameters Among Chinese Young Adults. Journal of Adolescent Health, 74(I), 169--176. doi: 10.1016/j.jadohealth.2023.08.010